In ‘Littekens uit je jeugd’ laat psychiater Christiaan Vinkers zien dat jeugdtrauma vaak niet ontstaat door één ingrijpende gebeurtenis of zichtbaar geweld, maar door langdurige patronen in de opvoeding, of door wat er structureel ontbrak, zoals veiligheid of voorspelbaarheid.
Jeugdtrauma
Vinkers hanteert als definitie van ‘jeugdtrauma’: een overschot van het verkeerde, (mishandeling) en/of een tekort aan het goede (verwaarlozing) vóór het achttiende jaar. “ Wat jeugdtrauma ingewikkeld maakt, is dat het op het moment zelf niet altijd als traumatiserend wordt ervaren. Kinderen hebben vaak geen taal of kader om te begrijpen wat er gebeurt. Ze passen zich aan, verdragen het of doen alsof het normaal is”.
Zes categorieën van mishandeling en verwaarlozing
De auteur onderscheidt jeugdtrauma in zes verschillende vormen:
- lichamelijke mishandeling (letsel, slaan, schoppen, schudden)
- emotionele mishandeling (uitschelden, opsluiten/vastbinden, intimidatie)
- lichamelijke verwaarlozing (gebrekkige hygiëne, onvoldoende onderdak)
- emotionele verwaarlozing (structureel onthouden van genegenheid, aandacht en emotionele beschikbaarheid)
- seksueel misbruik (grensoverschrijdend gedrag op seksueel vlak, als vorm van misbruik van macht, vertrouwen of afhankelijkheid)
- pesten
Hij geeft aansprekende en pijnlijke voorbeelden en een duidelijke uitleg van deze zes vormen van mishandeling en verwaarlozing.
Historische benaderingen
Vinkers neemt de lezer mee in een historisch overzicht van Freud tot de benadering van Adverse Childhood Experiences (ACE), zogenaamde ‘nadelige jeugdervaringen’. Hij stelt basale vragen als ‘Hoe weet je of je een jeugdtrauma hebt?” “Wat is een abnormale jeugd?” “Hoe brengen we jeugdtrauma goed in kaart?”
Kwetsbare samenleving
Hij bespreekt oorzaken van kwetsbaar opgroeien in de huidige maatschappelijke cultuur: prestatiedruk & perfectionisme, overbescherming en de impact van de digitale wereld (als welvaartsrisico’s). Zijn basisvragen zijn: “Geven we onze kinderen genoeg ruimte, aandacht en liefde? Krijgen kinderen genoeg van wat hen echt helpt om te groeien? Wordt er vaak genoeg gezegd: ‘Ik ben er voor je!’ ‘Ik zie je!’ en ‘Ik houd van je!’”
Voedingsbodem
Hij besteedt aandacht aan de voedingsbodem van jeugdtrauma en het feit dat geen enkel kind en onbeschreven blad is. In een gezin kunnen zowel liefde, stress als een disbalans aanwezig zijn. Terecht benadrukt Vinkers de belangrijke inzet van vaders, want “zij spelen een unieke rol in de ontwikkeling van kinderen. Als vaders bewust en actief in de opvoeding worden betrokken, leidt dat tot minder huiselijk geweld, meer positieve opvoeding en minder stress bij vaders en kinderen”. Het is belangrijk dat er sterke gemeenschapsbanden zijn, dat er gezonde sociale controle is en onderlinge steun als krachtige buffers. “Jeugdtrauma is een samenspel van genetische aanleg, het gezin, sociale relaties, school en buurt en de bredere maatschappelijke context. Een patroon van loyaliteit aan macht, bescherming van systemen, wantrouwen tegenover kinderen en het wegkijken van volwassenen”.
Preventie en andere oplossingen
Vanzelfsprekend bespreekt Vinkers als psychiater de psychische gevolgen van jeugdtrauma en is hij kritisch op de huidige tendensen in wat hij noemt ‘de traumabusiness’. Hij zoekt oplossingen die veerkracht aanmoedigen, noemt zingeving als fundament voor herstel, geeft advies aan ouders (wat zij zelf kunnen doen), roept op tot ‘traumasensitief onderwijs’, preventie en (mede)menselijkheid, en bepleit een perspectief biedende hulpverlening.
Mustread
Het boek is overzichtelijk, goed leesbaar en biedt diepgaande kennis over jeugdtrauma en haar achtergronden. De bijlagen over de termen en de begrippen voor jeugdtrauma en de veelgebruikte vragenlijsten om jeugdtrauma te meten zijn nuttig als aanvullende informatie. Een ‘mustread’ voor zorg- en hulpverleners zowel in de geboortezorg als in de gehele breedte van sociaal werk.
Recensie door Bob de Raadt, boekenrecensent, contextueel hulpverlener, specialist vaderschapsparticipatie, auteur Vaderschapskennis, ambassadeur Kenniswerkplaats Pedagogische Basis, www.bobderaadt.nl
