Een gevoelig maar noodzakelijk onderwerp

In zijn dankwoord aan het einde van het laatste boek Anders, dat Frans de Waal schreef, zegt hij: “Gender blijft een van de meest gevoelige en controversiële onderwerpen. Het is een ideologisch mijnenveld waar je gemakkelijk iets verkeerds zegt of fout wordt begrepen. (…) Er een heel boek over schrijven kan een van mijn domste beslissingen blijken te zijn.”

In zijn boek legt de Waal op meesterlijke wijze uit welke verschillen er zijn geobserveerd tussen het vrouwelijk brein en het mannelijk brein. Beiden zijn van groot belang. Niet alleen voor onze voortplanting, maar vooral omdat ze complementair leiden tot een zekere regulatie binnen de leefgroep, binnen de partnerrelaties en ook in de binnenwereld van de nakomelingen. Het risico is helaas dat wij mensen, (door de Waals leerling “de arrogante aap” genoemd) in de afgelopen duizenden jaren allerlei visies en waarden hebben ontwikkeld over de man en over de vrouw. En die visies kunnen ervoor zorgen dat de Waal met zijn bewijs van het man-vrouw-verschil onder mensapen, wellicht zou bedoelen dat een van de seksen inferieur zou zijn. De arrogante aap moet nog veel leren…

Gender en identiteit in de dierenwereld

In zijn boek gaat de Waal in op de dynamische wisselwerking tussen genen en omgeving en toont hij aan dat er onder de primaten, net als onder de mensen, sprake is van individuen bij wie de genderidentiteit verschilt van de biologische sekse. Homoseksualiteit is een normaal gegeven onder primaten. Het verschil tussen mensen en mensapen is alleen dat mensapen dit gewoon verdragen…

Wat geboortezorg kan leren van primatenonderzoek

Mensen die werken in de geboortezorg en het jonge kind kunnen veel leren van de mooi beschreven onderzoeken van de Waal. Hij onderzocht de relatie tussen de verschillende seksen en genderrollen. Hij haalt diverse onderzoeken aan waaruit blijkt dat vrouwen en mannen individueel en in de groep anders op elkaar reageren en afhankelijk van de groep, de rang en het initiatief van de ander, een geweldloze of juist conflictueuze relatie met elkaar hebben.

Zorggedrag bij mannelijke en vrouwelijke primaten

Vrouwelijke primaten (dus ook met een vrouwelijke identiteit) blijken een grotere fascinatie te hebben voor pasgeborenen. Maar niet alleen dat. Als het gaat om de zorgzaamheid, om de moederlijke en vaderlijke kinderzorg, dan is er iets opvallends aan de hand: als je een babyresusaapje in een kooi zet met één volwassen man en één volwassen vrouw en ze hebben dit kindje nog niet gezien, dan wachten ze eerst en neemt de vrouw voorzichtig maar steevast initiatief om het baby’tje op de buik te leggen en het gerust te stellen. De man (lees: het mannelijk brein) keurt het nauwelijks een blik waardig. Maar, als het baby aapje bij diezelfde mannelijke volwassene gezet wordt (waar de vrouw nu niet bij is), dan zal deze man na enige tijd terugtrekken precies hetzelfde doen als de vrouw. De Waal concludeert: met andere woorden: hoe een man op een kleintje reageert hangt sterk af van de aanwezigheid van een vrouw, die niet eens de moeder is. Meerdere primaten verlenen voorrang aan vrouwen als het om jonkies gaat. Maar welke verzorger het ook is, alle primaten hebben de intrinsieke neiging en behoefte om het jonkie te helpen tot rust te komen. Wij zouden zeggen: om hun brein te kalmeren, om hun emoties te reguleren.

Hechting en co-regulatie als instinct

De Waal toont aan hoe the circle of safety zoals wij die pas enkele tientallen jaren geleden probeerden te omschrijven, al tot ons instinctieve pakket behoorde voor wij op het (cognitieve) idee kwamen. Het boek is nog veelomvattender, leert ons over matriarchen en de balans die dit in de groep brengt, maar ook over concurrentie en ruzie, die bij vrouwen veel minder voorkomt dan bij mannen. Waarom? Mannen zijn veel krachtiger in het ‘weer goed maken’. Bij vrouwen komt het in 80% van de ruziegevallen nooit meer goed! Daarom riskeren ze het liefst geen ruzie!

Ik zou iedereen gunnen dit laatste boek van de in 2024 overleden Frans de Waal te lezen. Zijn manier van schrijven gaat er in als koek, het boek is net als zijn andere boeken doordrenkt van anekdotes en illustraties/foto’s. En zoals Rutger Bregman op de binnenflap verzucht: “Anders is een verademing in het verkrampte debat over de verschillen tussen mannen en vrouwen. Het is fascinerend, genuanceerd en zeer actueel.”